GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG 6 - CHỦ ĐỀ 4 (5 tiết)

 Chủ đề 4: Truyện dân gian liên quan đến địa danh và con người ở Thành phố Hồ Chí Minh

Mời các em xem video nguồn gốc các tên gọi ở Sài Gòn - Thành Phố Hồ Chí Minh ngày nay.

Phần 1: Đa Kao, Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tàu Hủ, Cầu Chà Và..

Phần 2: Sài Gòn, Bến Nghé, Chợ Lớn, Thủ Đức, Thủ Thiêm... 

Phần 3: Hóc Môn, Cần Giờ, Chợ Bến Thành, Ngã Tư Bảy Hiền...

Tham quan Bảo tàng Hồ Chí Minh (Bến Nhà Rồng):

Nội dung ghi bài:

1. Địa danh là gì?
Định nghĩa cơ bản: Là tên riêng dùng để gọi một địa điểm cụ thể trên Trái Đất, như tên một vùng đất, một địa hình (núi, sông), hoặc một đơn vị hành chính (làng, xã, tỉnh).
Vai trò: Giúp nhận biết, phân biệt các địa điểm, ghi lại đặc điểm lịch sử, địa lý và văn hóa của khu vực.

2. Cách phân loại địa danh phổ biến
+ Địa danh tự nhiên: Tên gọi các đối tượng địa lý tự nhiên. (sông, hồ, ao, núi, dốc...)
+ Địa danh nhân tạo: Tên gọi các công trình hoặc đơn vị do con người tạo ra. (nhà thờ, bưu điện, cầu...)
+ Địa danh hành chính: Tên gọi các đơn vị hành chính nhà nước. (xã, huyện, phường, tỉnh, quốc gia...)
+ Địa danh kinh tế - xã hội: Tên vùng kinh tế, điểm dân cư. (Đông Nam Bộ, Tây Nam Bộ, miền Nam, khu người Hoa, khu phố Tây, khu phố Nhật...)

3. Ý nghĩa của tên gọi của các địa danh tại TPHCM

Nhóm 1: Địa danh đặt tên dựa trên đặc điểm tự nhiên 

Đây là loại địa danh phổ biến nhất ở Sài Gòn xưa, tên gọi được đặt dựa vào địa hình, cây cỏ hoặc muông thú.

+ Ví dụ dựa vào địa hình (Sông nước, gò giồng):

Bến Nghé: Xưa có nhiều cá sấu kêu tiếng "nghé nghé" bên bờ sông.

Hóc Môn: Cái "hóc" (con rạch nhỏ) có nhiều cây môn nước mọc.

Bình Quới: "Quới" hay "Quới" là vùng đất cù lao, sông nước.

+ Ví dụ Dựa vào cây cối (Thảo mộc):

Gò Vấp: Cái gò đất cao trồng rất nhiều cây Vắp (một loại gỗ quý).

Củ Chi: Vùng đất trồng nhiều cây củ chi (một loại cây làm thuốc nhưng có độc).

Hàng Xanh: Ngày xưa vùng này có hai hàng cây sanh (cây si) xanh ngắt dọc đường.

Nhóm 2: Địa danh đặt tên dựa trên nhân vật lịch sử (Thể hiện sự biết ơn người xưa)

Những cái tên được đặt để ghi nhớ công ơn những người đã khai hoang, xây dựng hoặc có nghĩa cử cao đẹp.

Thị Nghè: Tên bà Nguyễn Thị Khánh (con quan Khâm sai), người đã bỏ tiền túi xây cầu cho dân đi nên dân gọi là cầu Thị Nghè.

Thủ Đức: Tên hiệu "Thủ Đức" của ông Tạ Dương Minh, người có công lập chợ và khai khẩn vùng này.

Bà Điểm: Tên bà Nguyễn Thị Điểm, người lập quán nước dừng chân tại 18 thôn vườn trầu.

Nhóm 3: Địa danh đặt tên dựa trên sự kiện hoặc công trình kiến trúc

Bến Thành: Vì bến sông này nằm ngay trước cổng thành Phiên An (Gia Định) thời xưa.

Chợ Lớn: Vì ngày xưa đây là khu chợ sầm uất và to lớn nhất vùng, nơi tập trung người Hoa buôn bán.

Cầu Bông: Ngày xưa đây là cây cầu có trang trí hoa văn rất đẹp (bông là hoa), nên dân gọi cho gần gũi là cầu Bông.

Nhóm 4: Địa danh gốc ngoại (Giao thoa văn hóa)

Do TP.HCM là vùng đất đón nhận nhiều nguồn cư dân, nên có những cái tên bắt nguồn từ tiếng Khmer được Việt hóa:

Sài Gòn: Có thuyết cho rằng bắt nguồn từ "Prei Nokor" (Rừng trong thành phố) hoặc "Tai Ngon" (Đề Ngạn).

Cần Giờ: Có thể bắt nguồn từ tiếng Khmer "Kanco" (loại cây mọc ven biển).

 

3. Ý nghĩa của địa danh

Phản ánh quá trình hình thành, lịch sử, văn hóa, đặc điểm địa lý và kinh tế của một vùng đất.

Giúp phân biệt các vùng đất, thể hiện "thương hiệu", sự đặc trưng riêng biệt của mỗi vùng đất.

Việc đặt tên địa danh gắn liền với tên của các nhân vật lịch sử, các sự kiện lịch sử, câu chuyện văn hoá và dân gian, giúp gìn giữ bản sắc và những giá trị về sự biết ơn, tôn trọng và bảo tồn những cống hiến của con người và sự kiện ý nghĩa với đất nước Việt Nam nói chung và con người thành phố Hồ Chí Minh nói riêng.

*** Bảng phân loại một số tên gọi địa danh tại TPHCM:

Loại địa danh	Đặc điểm nhận dạng	Cụ thễ tên địa danh tại TP.HCM
Tự nhiên	Tên cây, tên con vật, gò, rạch	Gò Vấp, Bến Nghé, Hóc Môn
Nhân vật, sự kiện trong lịch sử	Tên người có công với đất nước, hoặc các trận đánh trong lịch sử	Thị Nghè, Thủ Đức, Điện Biên Phủ, Cách Mạng Tháng Tám
Kiến trúc	Tên chợ, tên thành, tên cầu	Bến Thành, Chợ Lớn, Cầu Kho
Giao thoa văn hoá	Tên Việt hóa từ tiếng gốc	Sài Gòn, Cần Giờ

 *** Em hãy cho biết các địa danh có trong hình dưới đây được phân loại vào nhóm địa danh nào ? (4 nhóm địa danh: Tự nhiên, nhân tạo, hành chính, khu kinh tế xã hội)

1. Nhà thờ Đức Bà

2. Bến Nhà Rồng

3. Chợ Bến Thành

4. Bưu điện Thành Phố

5. Cầu Ánh Sao

6. Sông Sài Gòn

7. Phố Đi Bộ Bùi Viện, Phố Đi Bộ Nguyễn Huệ

8. Phường Xuân Hoà

9. Rừng Cần Giờ

10. Côn Đảo

*** Bài tập lấy điểm thường xuyên: Giải thích tên gọi (ý nghĩa) của 3 địa danh bất kì tại TPHCM trước lớp. Hoặc Kể câu chuyện hình thành của 1 địa danh bất kì tại TPHCM trước lớp.